तंदुरुस्त, तल्लख आणि सक्रिय वृद्धत्व.

 

अलीकडेच मुंबईत   “ सन्मानाने, स्वावलंबीपणे आणि आनंदाने वृद्धत्व ”   या विषयावर परिसंवाद झाला. तज्ज्ञ मंडळीचा सहभाग होता. त्यातील काही  मुद्दे, विचार.

भारतात पुढील दहा वर्षात,  प्रत्येक ७ पैकी १ व्यक्ती ६० हून अधिक वयाची असेल. वरिष्ठ नागरिकांसाठी  सेवा, उद्योग, आरोग्य, तंत्रज्ञान, निवास, सामाजिक व आर्थिक व्यवस्था उभी करावी लागेल. खालील मुद्द्यावर चर्चा झाली.         

 

सक्रिय वृद्धत्व       :  सक्रिय, स्वतंत्र आणि सन्मानाने वृद्धत्व.

एकाकीपणा          : एकाकीपणा हा मोठा आरोग्यधोका.

आहार ,पोषकतत्त्वे :  प्रथिने, जीवनशैली औषध.

गतिशीलता           : संयुक्त संरक्षण, व्यायाम, संतुलन.

ज्येष्ठांसाठी तंत्रज्ञान  : ॲप्स,  डिजिटल सहवास, प्रवेशयोग्यता.

पिढीगत नाते          :  तरुण आणि ज्येष्ठ पिढ्यांमधील नातेसंबंध.

 

“फक्त जास्त वर्षे जगणे महत्त्वाचे नाही; ती वर्षे स्वाभिमानाने, स्वावलंबीपणे आणि आनंदाने जगणे अधिक महत्त्वाचे आहे.”

आपल्यातील प्रत्येकाला स्वाभिमानाने, कुणावरही अवलंबून न राहता आनंदाने आपले रोजचे जीवन जगता यावे अशी मनोमन इच्छा असते.

आज आपल्याकडे वरिष्ठ नागरिकांची संख्या झपाट्याने वाढत आहे. कुटुंबव्यवस्था बदलते आहे, मुले त्याच्या व्यवसायाच्या दृष्टीने परदेशात किंवा वेगळ्या शहरांत राहत आहेत, आयुर्मान वाढत आहे; पण त्याचवेळी एकाकीपणा, हालचालीतील मर्यादा, जीवनशैलीजन्य आजार आणि मानसिक ताणही वाढत आहेत. अशा काळात  सक्रिय वृद्धत्व  “Active Ageing” ही संकल्पना केवळ आरोग्यविषयक नसून सामाजिक, मानसिक आणि सांस्कृतिक गरज बनली आहे.

सर्व तज्ज्ञांनी एक गोष्ट स्पष्ट केली — वृद्धत्व म्हणजे निष्क्रियता नव्हे; तर नव्या प्रकारे सक्रिय होण्याची संधी आहे.

स्वावलंबन, स्वतःची कामे स्वतः करता येणे, चालणे, विचार करणे, निर्णय घेणे, समाजात सहभागी राहणे आणि शेवटपर्यंत सन्मानाने जगणे — हेच सक्रिय वृद्धत्वाचे केंद्र आहे.

वय वाढणे थांबवता येत नाही; पण शरीराची कार्यक्षमता टिकवता येते. त्यांनी “Activities of Daily Living (ADL)” या संकल्पनेवर भर दिला — म्हणजे दैनंदिन कामे सहज करता येणे. वयापरत्वे  शारीरिक शक्ती कमी होते (Strength), समतोल ढळतो (Balance), हालचालीवर बंधनं येतात (Movement), स्नायूची लवचिकता (Flexibility) आणि मानसिक सजगता (Cognitive Sharpness)  या बाबीकडे विशेष लक्ष द्यायला सांगितले.

आहार — औषधापेक्षा प्रभावी,  ८०% आरोग्य हे पोषणावर अवलंबून असते.  , diabetes, fatty liver, obesity यांसारख्या समस्या ६०-७० वयानंतरही जीवनशैली (lifestyle) बदलांनी सुधारू शकतात. सर्वात मोठा गैरसमज म्हणजे “या वयात आता काय बदल होणार?”  बदल कोणत्याही वयात शक्य आहेत.  खाण्यात  प्रथिने (protein)  आहे का ते पाहा, प्रक्रिया केले अन्न  (processed food) आणि साखर (sugar)  कमी करा, वाईट आहाराला (supplement food) भरून काढू शकत नाहीत.

अनेक वरिष्ठ नागरिक diabetes किंवा BP मुळे नव्हे, तर  एकाकीपणा (loneliness)  मुळे मानसिक आणि शारीरिकदृष्ट्या खचतात.  “स्वतःला चार भिंतींमध्ये बंद करू नका.” “Second Innings” ची सुंदर कल्पना मांडली. संपूर्ण आयुष्य कुटुंबासाठी घालवल्यानंतर आता स्वतःसाठी जगण्याची वेळ आली आहे.  ज्ञान घेण्याला वय नसते. नवीन छंद जोडा, मित्रमंडळी तयार करा, कला, योग, सामाजिक उपक्रम यांत सहभागी व्हा,  तरुण पिढीकडून  technology शिका.

समस्या वयाची नाही; समस्या रूढिवादाची  (stereotypes) आहे. म्हणजेच रूढी,परंपरा चा अतिरेक.

तंत्रज्ञान (technology)  ही एकाकीपणा (loneliness)  कमी करण्यासाठी, शिकणे (learning) सुरू ठेवण्यासाठी आणि स्वावलंबन (independence)  टिकवण्यासाठी महत्त्वाची साधन आहे. 

दीर्घायुषी, वृद्ध आहे म्हणजे भाग्यवान आहे.   अनेक senior citizens  फेसबुक, व्हॉटसअप्प,  सक्रिय असल्याचे दिसतात.

भारतीय समाजात वृद्धत्व म्हणजे वेदना स्वीकारणे अशी मानसिकता आहे. पण आजच्या वैद्यकीय प्रगतीमुळे  प्रत्येक अपायवर उपाय आहे.

वेदना ही सामान्य गोष्ट नाही. (Pain is not normal.)  ती संकेत, खूण समजून लवकर निदान करून प्रतिबंधात्मक उपाय योजता येतात. मोठ्या समस्या टाळता येतात.

 कधीही  Longer Life पेक्षा Better Life महत्त्वाचे.

(जिज्ञासू साठी परिसंवाद लिंक https://www.youtube.com/watch?v=2njCg-lNfyI)

आपले बुध्दिमान सोयरे

 

आपले बुध्दिमान सोयरे – सुबोध जावडेकर, राजहंस प्रकाशन

प्राण्यांना बुद्धिमत्ता असते का? ते विचार करू शकतात का?    

त्यांना मन असतं का? भाषा भावना का?
स्वत:च्या अस्तित्वाची जाणीव असते का? आत्मभान असतं का?

काही वेळा  प्राण्यांची हुशारी बघून आपल्यालाच आश्चर्याने तोंडात बोट घालायची पाळी येते. कधी कधी तर ते अशा काही करामती करतात, की आपण चक्रावून जातो.

हे सगळं ते उपजत प्रेरणेने करतात की विचारपूर्वक?

माणसाच्या तुलनेत प्राण्यांची बुद्धिमत्ता कुठल्या पातळीवर असते? मुळात बुद्धिमत्ता म्हणजे तरी काय?

मुंग्यांपासून ते हत्तींपर्यंत आणि चिमण्यांपासून ते चिंपांझीपर्यंत अनेक प्राण्यांवर गेल्या पाचशे वर्षांत — विशेषतः वर्तनशास्त्र या विषयासंदर्भात प्रचंड संशोधन झालं आहे.  त्या आधारे या प्रश्नांचा छडा घेणारं हे पुस्तक.
 

बुध्दीमत्ता कशाला म्हणायचं ?  या प्रश्नाचं उत्तर सोप्पं नाही. काही तत्ववेत्या च्या मते  निर्णयक्षमता, उपक्रमाशीलता, आकलनक्षमता, विवेकक्षमता, परिस्थितीशी समायोजन साधण्याची क्षमता म्हणजे बुध्दीमत्ता.

सुसंगतपणे विचार करण्याची, योजना आखण्याची, समस्या सोडवण्याची, अमूर्त पातळीवर विचार करण्याची, जटिल कल्पना समजून घेण्याची, नवीन गोष्ट पटकन आत्मसात करण्याची, अनुभवातून शिकण्याची क्षमता म्हणजे बुध्दीमत्ता.

संशोधक , अभ्यासक हॉवर्ड गार्डनर यांनी सिध्दांत मांडला आहे. ते म्हणतात बुद्धिमत्ता एकाच प्रकारची नसून तिचे अनेक प्रकार आहेत. नऊ प्रकारच्या बुद्धिमत्ता त्यांनी कल्पील्या आहेत. प्रत्येक माणसात या सर्व बुद्धिमत्ताचं कमी अधिक प्रमाणात मिश्रण असते.

१ तार्किक आणि गणिती बुद्धिमत्ता (Logical-Mathematical Intelligence) : तर्कशुद्ध विचार करायची क्षमता व हिशेब करायची क्षमता.

२ सांगीतिक बुद्धिमत्ता (Musical Intelligence) : सुरांची जाण असणं, लयीचा अचूक अंदाज असणं आणि संगीतातील सौदर्याचे आकलन होणे.

३ अस्तित्ववादी बुद्धिमत्ता (Existential Intelligence) : माणसाच्या अस्तित्वाबद्दल विचार करायची क्षमता,  या जगात का आलो, कुठून आलो, जगण्याचा अर्थ काय? जीवन, मृत्यू, विश्व, आत्मा, ईश्वर, अस्तित्व यांसारख्या मूलभूत प्रश्नांचा विचार करण्याची क्षमता.

४  भाषाविषयक बुद्धिमत्ता (Linguistic Intelligence) : भाषेचा वापर करण्याचे कौशल्य, भाषेतले बारकावे-खचाखोचा समजून घेण्याची क्षमता.

५ शारीरिक हालचालीशी संबंधित बुद्धिमत्ता (Bodily-Kinesthetic Intelligence) : मन, शरीर यातील ताळमेळ वस्तु हाताळण्याचे कौशल्य ..

६ स्वत:ला ओळखण्याची बुद्धी (Intrapersonal Intelligence) : मनातील विचार , भावना जाणून घेण्याची क्षमता.

७ दुस-याचं मन जाणून घेण्याची बुद्धिमत्ता (Interpersonal Intelligence) : दुस-याशी संवाद साधण्याची क्षमता. इतरांबद्दल संवेदनशीलता. त्याचे विचार समजून घेण्याची क्रिया. इतरांच्या भावना, हेतू, स्वभाव आणि वर्तन समजून घेण्याची क्षमता.

८  अवकाशाशी संबंधित बुद्धिमत्ता  (Spatial Intelligence) : अवकाशाचं भान, त्रिमीतित विचार करायची क्षमता. चित्र, आकार, दिशा, अवकाश आणि प्रतिमा यांच्या माध्यमातून विचार करण्याची क्षमता.

९ निसर्गाशी संवाद साधायची क्षमता (Naturalistic Intelligence) : संजीव निर्जीव, निसर्गातील घटक, वनस्पती, प्राणी, पर्यावरण यांचे निरीक्षण व वर्गीकरण करण्याची क्षमता.

प्राण्यांच्या बुध्दीमत्तेबद्दल विचार करताना, त्यांच्याकडे असलेली उपजतबुध्दीचा  विचार करायला हवा. काही सूचना त्यांच्या मेदूत कोरलेल्या असतात ते समजून उमजून विचारपूर्वक वागत नाहीत तर मेंदूतील सूचनेप्रमाणे त्यांचं वागणे असते.

आनंद, राग, प्रेम, दू:ख  या भावना प्राण्यात असतात. त्यांना रागावताना, घाबरलेले, दू:खी होताना, खुश होताना आपण पहातोच.  

वरील बुध्दीमत्तेच्या वर्गीकरणाच्या कसोट्या वर  कीटक, सरपटणारे प्राणी, कावळे, इतर पक्षी, पाळीव प्राणी व्हेल, डॉल्फिन्स, कपी चिपांझी यावर करण्यात आलेल्या प्रयोगाची माहिती खूपच उद्बोधक आहे. त्यासाठी हे पुस्तक वाचायला हवे. या प्रयोगांच्या विडिओ लिंक जागोजगी दिल्या आहेत. आपण त्या पाहू शकतो.

कपीकुलातील प्राणी  म्हणजे मानवसदृश प्राणी. यात बोनोबो, चिपांझी, ओरांगउटान आणि माणूस आशा पाच प्रजाती येतात. माणसाप्रमाणे यांना बोलता येत नाही परंतु भाषा समजते असे प्रयोगाने जाणवले आहे.  

बोनोबो  आणि चिपांझी चा डीएनए जवळपास ९८.५ टक्के माणसाच्या डीएनएसारखा असतो.

उत्तम बुध्दीमत्ता असलेल्या प्राण्यांमध्ये तीन गोष्टी असतात. मोठं आयुष्यमान (३०-४० वर्षे) अनुभवातून शिकण्याची क्षमता, समूहानं राहण्याची जीवनशैली.

प्राण्यांचं वर्तन , उपजत बुध्दी , आईबापांनी दिलेले ज्ञान, स्वतंत्र विचार करायची शक्ति यानुसार होत असते.

गेल्या काही वर्षात प्राण्यांच्या बुध्दीमत्तेसंबंधी संशोधनला विलक्षण गती आली आहे. डोकं चक्रावून टाकणा-या गोष्टी समोर येत आहेत. गैरसमज दूर होत आहेत. नवीन उत्तरं मिळत आहेत.