स्वस्थता - आरोग्य - आहार

 

आयुर्वेदानुसार स्वस्थ असणे म्हणजे काय?  

समदोषः समाग्निश्च समधातु-मलक्रियः । प्रसन्नात्मेन्द्रिय-मनः स्वस्थ इत्यभिधीयते ॥    सुश्रुतसंहिता (सूत्रस्थान 15.41)

ज्याच्या त्रीदोष, अग्नि, धातू आणि मलक्रिया संतुलित आहेत, तसेच ज्याचे आत्मा-इंद्रिये-मन प्रसन्न आहेत, तो मनुष्य “स्वस्थ” मानला जातो.

समदोषता (Homeostasis): वात-पित्त-कफ यांचे संतुलन म्हणजे शारीरिक कार्यांची सुसूत्रता.

समाग्नि (Metabolic balance): पचन व रूपांतरण-क्रिया योग्य; अति/मंद अग्नि नसणे.  (जठराग्नि, भूताग्नि व धात्वाग्नि-पचन, पंचभुताचे अंशीकरण, सप्तधातूचे पोषण रूपांतरंण )

समधातु (Tissue integrity):  धातूंचे (सप्तधातू -रस, रक्त, मांस, मेद, अस्थि, मज्जा, शुक्र) पोषण, निर्माण व क्षय - प्रक्रिया संतुलित.

मलक्रिया-सम्यकता (Elimination): मल ((पुरीष, मूत्र, स्वेद) निर्मिती व उत्सर्जन नियमानुसार.

मानसिक-आध्यात्मिक प्रसन्नता: केवळ रोगाभाव (फक्त रोगांचा अभाव) नव्हे; शरीर + मन + आत्म यांचे सम्यक स्वास्थ्य.

 

दिनचर्या, ऋतुचर्या, आहारचर्या  दिनचर्या कशी असावी आणि ऋतु प्रमाणे आपला आहार कसा असावा या विषयी मार्गदर्शक तत्त्वे.

ब्रह्ममुहूर्ते उत्तिष्ठेत् स्वस्थो रक्षार्थमायुषः। दन्तधावनं तु कर्तव्यं कषायकटुतिक्तकैः।

 अभ्यङ्गं आचरेन्नित्यं स जराश्रमवातहः। अर्धशक्त्या तु व्यायामः।

आयुष्याचे रक्षण करण्यासाठी निरोगी मनुष्याने ब्रह्ममुहूर्ताला उठावे. कडू-तिखट-कषाय द्रव्यांनी दात स्वच्छ करावेत. दररोज तेलाने अभ्यंग करावा; तो वार्धक्य, थकवा व वात कमी करतो. आपल्या शक्तीच्या अर्ध्या मर्यादेपर्यंत व्यायाम करावा.

 

हेमन्तशिशिरौ शीतौ, वसन्तो ग्रीष्म एव च।
 सहा ऋतू — हेमंत, शिशिर, वसंत, ग्रीष्म, वर्षा, शरद.

“तत्रानुसारतः कुर्यात् आहारविहारविनियमम्।”
 प्रत्येक ऋतूनुसार आहार-विहार बदलावा.

ऋतु प्रमाणे काय खावे याचे संक्षिप्त नियम   “निसर्ग जसा बदलतो, तसा आहार-विहार बदला.”
उष्णतेत शीतलता, थंडीत उष्णता, दमटपणात हलकेपणा, कोरडेपणात स्निग्धता. विरुद्धगुणांनी दोष संतुलित करणे हेच ऋतुचर्येचे तत्त्व.

( ऋतु , मराठी,इंग्रजी महीने , शरीरात होणारे दोष , आहाराची घ्यायची काळजी .)

वसंत:                चैत्र–वैशाख, Mar–May -  कफ प्रकोप → लघु, रुक्ष, कडू-तिक्त-कषाय; उद्वर्तन, व्यायाम वाढवा.

ग्रीष्म:                 ज्येष्ठ–आषाढ, May–Jul     अग्नि मंद, वात संचय → शीतल, द्रव, मधुर; श्रम कमी, दिवा-निद्रा अल्प.

वर्षा:                 श्रावण–भाद्रपद , Jul–Sep    अग्नि दुर्बल → लघु, उष्ण, आंबट-लवण; उकळलेले पाणी, स्वच्छता.

शरद:                आश्विन–कार्तिक, Sep–Nov  पित्त प्रकोप → तिक्त, मधुर, शीतल; सूर्यताप टाळा.

शीत ऋतु हेमंत:     मार्गशीर्ष–पौष,   Nov–Jan   अग्नि तीव्र → गुरु, स्निग्ध, उष्ण आहार; अभ्यंग, व्यायाम.

शीत ऋतु शिशिर:  माघ–फाल्गुन, Jan–Mar     अग्नि तीव्र → गुरु, स्निग्ध, उष्ण आहार; अभ्यंग, व्यायाम.

 

आहाराविषयी आयुर्वेद काय म्हणतो आहे.  इकडे मात्रा म्हणजे प्रमाण.

 

मात्राशी स्यात्। उष्णं स्निग्धं मात्रावद् जीर्णे वीर्याविरुद्धम्। अजीर्णे भोजनं विषम्।

योग्य प्रमाणात आहार घ्यावा. मात्रा-नियमन: अर्धपेट अन्न, चतुर्थांश जल, चतुर्थांश रिक्त. उष्ण, स्निग्ध, योग्य प्रमाणात, 

आधीचे अन्न पचल्यावर व विरुद्ध गुण नसलेले अन्न घ्यावे. 

अपचनावर भोजन करणे म्हणजे विषासमान.

माझी देवपूजा !

  भगवंताला प्रिय असलेली आठ पुष्पे. 

काल आदरणीय सुधा मूर्ती कडून एक श्लोक एकला,  त्यांत  विष्णू ला प्रिय असलेल्या आठ पुष्पा चे वर्णन आहे. 

अहिंसा प्रथमं पुष्पं पुष्पमिन्द्रियनिग्रहः । सर्वभूतदयापुष्पं क्षमापुष्पं विशेषतः ॥

ज्ञानपुष्पं तपः पुष्पं ध्यानपुष्पं तथैव च । सत्यपुष्पमष्टमं प्रोक्तं विष्णोः प्रीतिकरं भवेत् ||

 

दररोज देवपूजेत फुले, हार, अक्षता अर्पण करतात . भारतीय आध्यात्मिक परंपरा सांगते की भगवंताला बाह्य फुलांपेक्षा अंतःकरणातील सद्गुण अधिक प्रिय असतात. हेच सत्य सांगणारा एक अत्यंत सुंदर श्लोक पद्मपुराण / स्कंदपुराण (भक्ती-कांड) मध्ये आहे — (अष्टपुष्पी).  श्लोकात भगवंताला अर्पण करावयाची आठ श्रेष्ठ पुष्पे सांगितली आहेत. हाच संदर्भ मा. सुधा मूर्ती देत होत्या. 

या श्लोकात पाठभेद आहे. काही ठिकाणी ज्ञान तप एवजी दान आणि योग असा भेद आहे. त्याचं कारण ही आहे. ज्ञान आणि तप कठीण आहे. परंतु सर्वसामान्य लोकांना दान आणि योग आचरणात आणता येतील.  

 

अहिंसा प्रथमं पुष्पं पुष्पमिन्द्रियनिग्रहः । सर्वभूतदयापुष्पं क्षमापुष्पं विशेषतः ॥

ध्यानपुष्पं दानपुष्पं योगपुष्पं तथैव च । सत्यपुष्पमष्टमं प्रोक्तं विष्णोः प्रीतिकरं भवेत् ॥

 

पहिले पुष्प आहे अहिंसा — कोणत्याही जीवाला विचाराने, शब्दाने किंवा कृतीनेही इजा न करणे. अहिंसा हीच सर्व धर्मांची मुळं आहेत.

दुसरे पुष्प आहे इंद्रियनिग्रह — आजच्या भोगप्रधान काळात इंद्रियांवर संयम ठेवणे ही खरी साधना आहे.

तिसरे पुष्प आहे सर्वभूतदया — सर्व प्राणीमात्रांविषयी करुणा ठेवणे. देव मंदिरात नसून प्रत्येक जीवामध्ये आहे, ही जाणीव.

चौथे पुष्प आहे क्षमा — अपमान सहन करूनही द्वेष न बाळगणे. क्षमा ही दुर्बलतेची नव्हे, तर आत्मिक शक्तीची निशाणी आहे.

पाचवे पुष्प आहे ज्ञान — आत्मा आणि परमात्म्याचा विवेक, अज्ञानाचा नाश करणारे तेज.

सहावे पुष्प आहे तप — केवळ उपवास नव्हे, तर मन, वाणी आणि आचरणाचे शुद्धीकरण.

सातवे पुष्प आहे ध्यान — ईश्वरचिंतनात मन स्थिर करणे, अंतर्मुख होणे.

आणि आठवे, अंतिम पुष्प आहे सत्य — विचार, शब्द आणि कृती यांची एकरूपता.

पाठभेदतील दोन गुणां विषयी.

 दान — गरजूंसाठी आपले काहीतरी देणे. दान म्हणजे केवळ धन नव्हे, तर वेळ, श्रम आणि ममत्व अर्पण करणे.

  योग — जीवनात संतुलन. कर्म, भक्ती आणि ज्ञान यांचा समन्वय.

 

ही आठ पुष्पे जर आपल्या जीवनात उमलली, तर देव वेगळा शोधावा लागत नाही. आपले जीवनच पूजा बनेल.

ईर्षा, तृष्णा

 

 रामधारी सिंह ‘दिनकर’ (1908–1974) हे आधुनिक हिंदी साहित्यातील श्रेष्ठ कवी, विचारवंत आणि निबंधकार होत. राष्ट्रीय चेतना, मानवी भावभावना आणि तत्त्वचिंतन यांचे दर्शन त्यांच्या साहित्यातून होते.

ईर्ष्या, तू न गई मेरे मन से हा दिनकरांचा काव्यात्मक निबंध असून तो मानवी मनातील एका सूक्ष्म पण प्रभावी भावनेचे तात्त्विक विश्लेषण करतो. हा निबंध ईर्षेचे स्वरूप, तिची उत्पत्ती, तिचे सामाजिक व मानसिक परिणाम यांचा  विचार मांडतो.

मानवी मनात निर्माण होणाऱ्या भावनांपैकी ईर्षा ही अत्यंत स्वाभाविक पण गुंतागुंतीची भावना आहे, असे लेखक सांगतो. जेव्हा एखाद्याचे यश, सुख, सामर्थ्य किंवा प्रतिष्ठा आपल्यापेक्षा अधिक आहे, असे जाणवते, तेव्हा मनात अस्वस्थता निर्माण होते; हाच ईर्षेचा उगम आहे. ही भावना केवळ दुर्बल मनांची नसून, ती अनेकदा संवेदनशील, महत्त्वाकांक्षी आणि जागरूक माणसांतही आढळते.

ईर्षा आणि द्वेष यांत फरक आहे. द्वेष थेट नकारात्मक आणि विध्वंसक असतो; तर ईर्षा ही तुलनेतून जन्मते. दुसऱ्याचे यश आपल्याला टोचते, कारण ते आपल्याला स्वतःच्या अपूर्णतेची जाणीव करून देते. त्यामुळे ईर्षा ही माणसाला आत्मपरीक्षणाकडे नेऊ शकते, पण ती अनियंत्रित राहिली तर ती मनाला विषारी बनवते.

लेखक सांगतो की ईर्षा समाजात स्पर्धा वाढवते, पण त्याचबरोबर तणाव, कटुता आणि नात्यांतील दुरावा निर्माण करते. अनेकदा ईर्षाग्रस्त माणूस स्वतःच्या प्रगतीपेक्षा दुसऱ्याच्या अपयशाची अपेक्षा करू लागतो—आणि तेथून नैतिक अधःपतन सुरू होते.

दिनकर सांगतात की माणूस जीवनात कितीही प्रगती केली, यश मिळवले किंवा अनुभवसंपन्न झाला, तरी दुसऱ्याच्या यशाशी तुलना होताच मनात अस्वस्थता निर्माण होते. हीच ईर्षा. ती केवळ दुर्जन किंवा दुर्बल व्यक्तींची भावना नसून, महत्त्वाकांक्षी व संवेदनशील माणसांत ती अधिक तीव्रतेने आढळते. कारण अशा व्यक्ती स्वतःकडून मोठ्या अपेक्षा ठेवतात.

दिनकर नीत्शेच्या विचारांचा संदर्भ देतात—मानवी महत्त्वाकांक्षा ही सर्जनशीलही असू शकते आणि विध्वंसकही. ईर्षा जर स्वतःला घडवण्याची प्रेरणा देत असेल, तर ती उन्नती साधते; पण ती जर दुसऱ्याच्या अपयशात आनंद शोधू लागली, ती जर सूड, तुच्छता किंवा अहंकारात बदलली तर नैतिक अधःपतन घडते.

 शेवटी लेखक असा निष्कर्ष काढतो की ईर्षा ही मानवी स्वभावाची अपरिहार्य छाया आहे. तिचे अस्तित्व नाकारण्याऐवजी तिच्यावर विवेकाचे नियंत्रण असणे आवश्यक आहे. आत्मविश्वास, समाधान आणि आत्मभान यांमुळेच ईर्षेचे विष औषधात बदलू शकते.

कवी दिनकर म्हणतो की जीवनात अनेक अनुभव, सुख-दुःख, यश–अपयश आले; वयही पुढे गेले. तरीही मनाच्या आत खोलवर रुजलेली अतृप्त इच्छा (तृष्णा) कमी झालेली नाही. बाह्य जग बदलले, पण अंतर्मनातील ओढ कायम आहे.

संपत्ती, प्रतिष्ठा, ज्ञान किंवा कर्तृत्व मिळूनही समाधान मिळत नाही. जे मिळाले ते अपुरेच वाटते. मिळालेल्या गोष्टी समाधान देण्याऐवजी नवीन अपेक्षा जन्माला घालतात, अशी मानसिक अवस्था कवी व्यक्त करतो.

कवीला जाणवते की ही तृष्णा केवळ भौतिक गोष्टींची नाही; ती मान-सन्मान, ओळख, अर्थपूर्ण अस्तित्व यांचीही आहे. मन स्वतःशीच संघर्ष करत आहे—“आता थांबावे” असे कळते, पण मन थांबत नाही.

जीवनातील वेदना, संघर्ष आणि थकवा असूनही इच्छा मरत नाही. उलट, दुःखातूनही काहीतरी अधिक मिळवण्याची धडपड वाढते. तृष्णा ही दुःखाचे मूळ आहे, हे समजूनही ती सुटत नाही, ही शोकात्म जाणीव येथे आहे.

कवी मानवी स्वभावावर भाष्य करतो—मनुष्य जन्माला आल्यापासून शेवटच्या श्वासापर्यंत इच्छांच्या मागे धावतो. तृप्ती हा क्षणिक भास आहे, पण तृष्णा ही कायमची सोबतीण आहे.

अखेर कवी एका तत्त्वज्ञानात्मक निष्कर्षापर्यंत येतो:
तृष्णा ही मानवी जीवनाची शापही आहे आणि प्रेरणाही. ती नसेल तर प्रगती थांबेल; पण ती अनियंत्रित राहिली तर माणूस कधीच शांत होऊ शकत नाही. मानवाच्या अंतर्गत द्वंद्वाचे हे प्रभावी चित्रण कवी करून जातो.