ईर्षा, तृष्णा

 

 रामधारी सिंह ‘दिनकर’ (1908–1974) हे आधुनिक हिंदी साहित्यातील श्रेष्ठ कवी, विचारवंत आणि निबंधकार होत. राष्ट्रीय चेतना, मानवी भावभावना आणि तत्त्वचिंतन यांचे दर्शन त्यांच्या साहित्यातून होते.

ईर्ष्या, तू न गई मेरे मन से हा दिनकरांचा काव्यात्मक निबंध असून तो मानवी मनातील एका सूक्ष्म पण प्रभावी भावनेचे तात्त्विक विश्लेषण करतो. हा निबंध ईर्षेचे स्वरूप, तिची उत्पत्ती, तिचे सामाजिक व मानसिक परिणाम यांचा  विचार मांडतो.

मानवी मनात निर्माण होणाऱ्या भावनांपैकी ईर्षा ही अत्यंत स्वाभाविक पण गुंतागुंतीची भावना आहे, असे लेखक सांगतो. जेव्हा एखाद्याचे यश, सुख, सामर्थ्य किंवा प्रतिष्ठा आपल्यापेक्षा अधिक आहे, असे जाणवते, तेव्हा मनात अस्वस्थता निर्माण होते; हाच ईर्षेचा उगम आहे. ही भावना केवळ दुर्बल मनांची नसून, ती अनेकदा संवेदनशील, महत्त्वाकांक्षी आणि जागरूक माणसांतही आढळते.

ईर्षा आणि द्वेष यांत फरक आहे. द्वेष थेट नकारात्मक आणि विध्वंसक असतो; तर ईर्षा ही तुलनेतून जन्मते. दुसऱ्याचे यश आपल्याला टोचते, कारण ते आपल्याला स्वतःच्या अपूर्णतेची जाणीव करून देते. त्यामुळे ईर्षा ही माणसाला आत्मपरीक्षणाकडे नेऊ शकते, पण ती अनियंत्रित राहिली तर ती मनाला विषारी बनवते.

लेखक सांगतो की ईर्षा समाजात स्पर्धा वाढवते, पण त्याचबरोबर तणाव, कटुता आणि नात्यांतील दुरावा निर्माण करते. अनेकदा ईर्षाग्रस्त माणूस स्वतःच्या प्रगतीपेक्षा दुसऱ्याच्या अपयशाची अपेक्षा करू लागतो—आणि तेथून नैतिक अधःपतन सुरू होते.

दिनकर सांगतात की माणूस जीवनात कितीही प्रगती केली, यश मिळवले किंवा अनुभवसंपन्न झाला, तरी दुसऱ्याच्या यशाशी तुलना होताच मनात अस्वस्थता निर्माण होते. हीच ईर्षा. ती केवळ दुर्जन किंवा दुर्बल व्यक्तींची भावना नसून, महत्त्वाकांक्षी व संवेदनशील माणसांत ती अधिक तीव्रतेने आढळते. कारण अशा व्यक्ती स्वतःकडून मोठ्या अपेक्षा ठेवतात.

दिनकर नीत्शेच्या विचारांचा संदर्भ देतात—मानवी महत्त्वाकांक्षा ही सर्जनशीलही असू शकते आणि विध्वंसकही. ईर्षा जर स्वतःला घडवण्याची प्रेरणा देत असेल, तर ती उन्नती साधते; पण ती जर दुसऱ्याच्या अपयशात आनंद शोधू लागली, ती जर सूड, तुच्छता किंवा अहंकारात बदलली तर नैतिक अधःपतन घडते.

 शेवटी लेखक असा निष्कर्ष काढतो की ईर्षा ही मानवी स्वभावाची अपरिहार्य छाया आहे. तिचे अस्तित्व नाकारण्याऐवजी तिच्यावर विवेकाचे नियंत्रण असणे आवश्यक आहे. आत्मविश्वास, समाधान आणि आत्मभान यांमुळेच ईर्षेचे विष औषधात बदलू शकते.

कवी दिनकर म्हणतो की जीवनात अनेक अनुभव, सुख-दुःख, यश–अपयश आले; वयही पुढे गेले. तरीही मनाच्या आत खोलवर रुजलेली अतृप्त इच्छा (तृष्णा) कमी झालेली नाही. बाह्य जग बदलले, पण अंतर्मनातील ओढ कायम आहे.

संपत्ती, प्रतिष्ठा, ज्ञान किंवा कर्तृत्व मिळूनही समाधान मिळत नाही. जे मिळाले ते अपुरेच वाटते. मिळालेल्या गोष्टी समाधान देण्याऐवजी नवीन अपेक्षा जन्माला घालतात, अशी मानसिक अवस्था कवी व्यक्त करतो.

कवीला जाणवते की ही तृष्णा केवळ भौतिक गोष्टींची नाही; ती मान-सन्मान, ओळख, अर्थपूर्ण अस्तित्व यांचीही आहे. मन स्वतःशीच संघर्ष करत आहे—“आता थांबावे” असे कळते, पण मन थांबत नाही.

जीवनातील वेदना, संघर्ष आणि थकवा असूनही इच्छा मरत नाही. उलट, दुःखातूनही काहीतरी अधिक मिळवण्याची धडपड वाढते. तृष्णा ही दुःखाचे मूळ आहे, हे समजूनही ती सुटत नाही, ही शोकात्म जाणीव येथे आहे.

कवी मानवी स्वभावावर भाष्य करतो—मनुष्य जन्माला आल्यापासून शेवटच्या श्वासापर्यंत इच्छांच्या मागे धावतो. तृप्ती हा क्षणिक भास आहे, पण तृष्णा ही कायमची सोबतीण आहे.

अखेर कवी एका तत्त्वज्ञानात्मक निष्कर्षापर्यंत येतो:
तृष्णा ही मानवी जीवनाची शापही आहे आणि प्रेरणाही. ती नसेल तर प्रगती थांबेल; पण ती अनियंत्रित राहिली तर माणूस कधीच शांत होऊ शकत नाही. मानवाच्या अंतर्गत द्वंद्वाचे हे प्रभावी चित्रण कवी करून जातो.