Saturday, 21 November 2026

गीता पंचामृत

 

 

श्रीमद्भगवद्गीतेतील पाच महत्त्वपूर्ण श्लोक  

गीता पंचामृत या उपक्रमात चिन्मय मिशनतर्फे भगवद्गीतेच्या ७०० श्लोकांमधून पाच विशेष श्लोक निवडण्यात आले आहेत. हे पाच श्लोक जीवनाला योग्य दिशा देणारे, कर्म करण्याची प्रेरणा देणारे आणि ईश्वरचरणी संपूर्ण शरणागतीचा भाव जागृत करणारे आहेत. त्यांतून भगवद्गीतेच्या जीवनोपयोगी तत्त्वज्ञानाचा सारांश व्यक्त होतो.

१. पहिला श्लोक , स्वतःचा स्वतः उद्धार करा

अध्याय ६, श्लोक ५

उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत्।
आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुः आत्मैव रिपुरात्मनः ॥


मनुष्याने स्वतःच स्वतःचा उद्धार करावा आणि स्वतःला अधोगतीला जाऊ देऊ नये. कारण मनुष्याचे मन हेच त्याचे मित्र असते आणि तेच त्याचे शत्रूही असते. ज्या मनावर मनुष्याने नियंत्रण मिळवले आहे, ते त्याला उन्नतीच्या मार्गावर घेऊन जाते; परंतु अनियंत्रित मन त्याच्या अधःपतनास कारणीभूत ठरते.

२. निष्काम कर्मयोग

अध्याय २, श्लोक ४७

कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन।
मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ॥

 
तुझा अधिकार केवळ कर्म करण्यावर आहे; त्याच्या फळावर कधीही नाही. तू कर्मफलाची अपेक्षा ठेवून कर्म करणारा होऊ नकोस आणि कर्म न करण्याची आसक्तीही बाळगू नकोस. कर्तव्यकर्म करीत राहणे हेच तुझे कर्तव्य आहे; मात्र त्याच्या फलप्राप्तीने बांधले जाऊ नकोस.

३. सर्व कर्म ईश्वराला अर्पण करा

अध्याय ९, श्लोक २७

यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत्।
यत्तपस्यसि कौन्तेय तत्कुरुष्व मदर्पणम् ॥

 
हे कुंतीपुत्रा! तू जे काही कर्म करतोस, जे काही अन्न ग्रहण करतोस, यज्ञामध्ये जी आहुती देतोस, जे काही दान करतोस आणि जे तप करतोस, ते सर्व मला अर्पण कर. म्हणजेच जीवनातील प्रत्येक कृती ईश्वरार्पण बुद्धीने कर. आपल्या प्रत्येक कर्मामध्ये समर्पणाचा भाव ठेव.

४. भक्ताच्या योगक्षेमाची जबाबदारी ईश्वर घेतो

अध्याय ९, श्लोक २२

अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते।
तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम् ॥

 
जे भक्त अनन्य भावाने माझे चिंतन करतात आणि माझी उपासना करतात, जे सदैव माझ्याशी जोडलेले असतात, त्यांच्या योगक्षेमाची जबाबदारी मी स्वतः स्वीकारतो. म्हणजेच त्यांना जे प्राप्त झालेले नाही ते मिळवून देणे आणि जे प्राप्त झाले आहे त्याचे रक्षण करणे, हे मी स्वतः करतो.

५. संपूर्ण शरणागती

अध्याय १८, श्लोक ६६

सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज।
अहं त्वां सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः ॥


सर्व धर्मांचा (येथे विविध कर्तव्ये, साधनमार्ग आणि त्यांच्या मर्यादित आधारांचा) त्याग करून तू केवळ माझ्या एकट्याच शरण ये. मी तुला सर्व पापांपासून मुक्त करीन. तू अजिबात शोक करू नकोस.

 

या पाच श्लोकांचा एकत्रित विचार केला तर भगवद्गीतेचा जीवनविषयक संदेश पाच सूत्रांत मांडता येतो :

1.     स्वतःचा उद्धार स्वतः करा.

2.     फलाची आसक्ती न ठेवता कर्म करा.

3.     प्रत्येक कर्म ईश्वराला अर्पण करा.

4.     अनन्य श्रद्धेने ईश्वरावर विश्वास ठेवा.

5.     अंतिमतः ईश्वराला शरण जा.

ही पाच सूत्रे म्हणजे आत्मोन्नतीपासून कर्मयोग, कर्मयोगापासून भक्तियोग आणि भक्तियोगापासून संपूर्ण शरणागती असा एक आध्यात्मिक प्रवास आहे.